به گزارش سرویس بینالملل خبرگزاری حوزه، یادداشت پژوهشی بخش مطالعات مجمع علمای اهلبیت (ع) ترکیه به بررسی جایگاه راهپیمایی اربعین حسینی بهعنوان پدیدهای دینی، اجتماعی و هویتی پرداخته و نقش این آیین را در تقویت پیوندهای جمعی، انتقال ارزشهای مذهبی و شکلگیری یک هویت مشترک در میان پیروان اهلبیت (ع) تحلیل کرده است.
این پژوهش با عنوان «راهپیمایی اربعین؛ ساخت یک هویت» نوشته حبیب دمیر، ضمن بررسی پیشینه تاریخی زیارت اربعین در سنت شیعی، به ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی این اجتماع عظیم پرداخته و تلاش میکند تحولات معاصر این مراسم و جایگاه آن در جهان اسلام را تبیین کند.
در ادامه متن این نوشته تقدیم حضورتان میشود.
آیینها تنها رفتارهایی نیستند که در زمانهای معینی تکرار میشوند، بلکه کارکردهای گوناگونی دارند. یکی از مهمترین کارکردهای آنها، حفظ هویت جمعی و احساس تعلق گروهی از طریق انتقال فرهنگ به نسلهای جدید است. از منظر جامعهشناسی، ایمان و آیینهای برخاسته از آن، پیوندهای اجتماعی شکلگرفته در بستر سنت را استحکام میبخشند و ارزشهای اجتماعی را ماندگار میکنند.
زمانهای مقدسی که هر سال با آیینهای مشخص تکرار میشوند، گذشته را دوباره در زمان حال زنده میکنند و رخدادهای تاریخی را از طریق این مناسک، جاودانه میسازند.
در این نوشتار، ابتدا به جایگاه و اهمیت اربعین در سنت شیعی پرداخته میشود و سپس تلاش خواهد شد نشانههای دوره جدید اندیشه شیعی در قالب پدیده معاصر «پیادهروی اربعین» مورد بررسی قرار گیرد.
اربعین و جایگاه آن در سنت شیعه
در اندیشه شیعه، زنده نگه داشتن آگاهی اجتماعی، تقویت ارتباط میان افراد و گسترش آموزهها و سنتهای مذهبی در سطح جامعه، از اهمیت ویژهای برخوردار است. از این رو، جامعه شیعی در طول سال برنامهها و مناسبتهای متعددی در قالب آیینهای روزانه، هفتگی، ماهانه و سالانه برگزار میکند.
علاوه بر مراسم سالروز ولادت و شهادت ائمه اطهار (ع) و دیگر بزرگان مذهب، آیینهایی همچون دعای کمیل و دعای توسل نیز از مهمترین برنامههای هفتگی به شمار میروند که نقش مهمی در انسجام و همبستگی جامعه شیعی دارند.
با این حال، در میان همه این آیینها، واقعه شهادت حضرت امام حسین علیه السلام و مجموعه مفاهیم نمادین و الهیاتی شکلگرفته پیرامون آن، جایگاهی بنیادین در حیات فکری و فرهنگی تشیع دارد.
یکی از برجستهترین این آیینها، زیارت اربعین و مراسم مربوط به چهلمین روز شهادت امام حسین علیه السلام است. بیستم ماه صفر در تقویم هجری قمری، که با عنوان «اربعین حسینی» یا «اربعین سیدالشهدا» شناخته میشود، از مهمترین مناسبتهای مذهبی شیعیان به شمار میرود. در این روز، زیارت مرقد مطهر امام حسین علیه السلام و قرائت دعاهای ویژه، از مهمترین اعمال عبادی و آیینی شیعه محسوب میشود.
در سنت شیعی، بیستم صفر به نمادی ماندگار تبدیل شده است؛ تا آنجا که برگزاری آیینی ویژه در چهلمین روز شهادت، تنها درباره امام حسین علیه السلام دیده میشود و چنین جایگاهی برای هیچیک از پیامبران یا دیگر امامان معصوم (ع) نقل نشده است. از این رو، اربعین فراتر از یک مراسم مذهبی، به نمادی هویتساز و دارای ارزش مستقل تبدیل شده است.
در عین حال، هرچند درباره برخی جزئیات تاریخی اربعین میان پژوهشگران بحثهایی وجود دارد، اما اصل زیارت امام حسین علیه السلام در این روز، از دیرباز مورد اتفاق عالمان شیعه بوده است. از همان قرون نخستین، آثار فراوانی درباره فضیلت زیارت آن حضرت پدید آمد و روایات متعددی نقل شد که بر آمرزش گناهان زائر، حضور فرشتگان و پیامبران در کنار مرقد امام حسین علیه السلام و دیگر فضایل این زیارت تأکید داشت؛ روایاتی که زیارت اربعین را به یکی از مهمترین سنتهای دینی شیعیان تبدیل کرد.
با این همه، نکتهای قابل توجه آن است که در کتاب «کامل الزیارات» ـ که از نخستین آثار مستقل درباره زیارت به شمار میرود ـ با وجود اشاره به زیارتهای متعدد ائمه (ع) و مناسبتهایی همچون نیمه شعبان و ماه رجب، از زیارت ویژه روز بیستم صفر سخنی به میان نیامده است. البته در همان کتاب، روایتی نقل شده که بر جایگاه ویژه عدد چهل تأکید دارد و میگوید پس از شهادت امام حسین علیه السلام، آسمان چهل روز خون گریست، زمین در تاریکی فرو رفت و خورشید نور خود را از دست داد؛ روایتی که نشان میدهد مفهوم «چهل» از همان زمان جایگاهی نمادین در فرهنگ شیعی داشته است.
شکلگیری جایگاه اربعین در منابع شیعه
از نخستین دانشمندانی که به صورت مستقل به اهمیت روز اربعین پرداخت، شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ ق) بود. وی در کتاب مسارّ الشیعة به دو رخداد مهم روز بیستم صفر اشاره میکند. به نوشته او، در این روز خاندان امام حسین علیه السلام از شام راهی مدینه شدند و همچنین جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگ پیامبر اکرم صل الله علیه و آله، برای زیارت مرقد امام حسین علیه السلام به کربلا آمد.
پس از او، ابوریحان بیرونی (متوفای ۴۴۰ ق) نیز مینویسد که در روز بیستم صفر، سر مطهر امام حسین علیه السلام به پیکر ایشان ملحق و دفن شد و گروهی از اهلبیت (ع) که از شام بازمیگشتند، مرقد آن حضرت را زیارت کردند.
نخستین روایتی که بهطور مشخص درباره فضیلت زیارت اربعین نقل شده نیز از سوی شیخ مفید روایت شده است. وی ذیل عنوان «فضیلت زیارت اربعین» از امام حسن عسکری علیه السلام نقل میکند:
«نشانههای مؤمن پنج چیز است: اقامه پنجاه و یک رکعت نماز (واجب و نافله)، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، سجده بر خاک و بلند گفتن بسمالله الرحمن الرحیم در نماز.»
این روایت بعدها نیز در منابع معتبر شیعه به همان صورت نقل شد و به یکی از مستندات اصلی جایگاه زیارت اربعین تبدیل گردید.
نقش شیخ طوسی در تثبیت سنت زیارت اربعین
اگرچه شیخ مفید نخستین کسی بود که به زیارت اربعین پرداخت، اما شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ ق) این موضوع را به شکلی گستردهتر و نظاممند مطرح کرد.
وی در کتاب مشهور مصباح المتهجد، که از مهمترین آثار دعایی شیعه به شمار میرود، فصلی مستقل به اربعین اختصاص داده و همچنین روایات مربوط به آن را در دیگر آثار خود نیز نقل کرده است.
شیخ طوسی درباره روز اربعین مینویسد:
«بیستم ماه صفر، یعنی روز اربعین، روزی است که خاندان امام حسین علیه السلام از شام به سوی مدینه حرکت کردند. همچنین در همین روز جابر بن عبدالله بن حرام انصاری، صحابی رسول خدا صل الله علیه و آله، از مدینه به کربلا آمد و مرقد حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام را زیارت کرد. او نخستین زائر آن حضرت بود. زیارت امام حسین علیه السلام در این روز مستحب است و این زیارت، «زیارت اربعین» نام دارد.»
شیخ طوسی پس از آن، متن دعای ویژه زیارت اربعین را از امام جعفر صادق علیه السلام نقل میکند؛ دعایی که بعدها به متن اصلی زیارت اربعین در کتابهای دعا و زیارت تبدیل شد و تا امروز در میان شیعیان رواج دارد.
بازگشت کاروان اسرا؛ یکی از مباحث تاریخی اربعین
یکی از مهمترین موضوعاتی که در منابع تاریخی درباره اربعین مطرح شده، مسئله بازگشت کاروان اسیران کربلا از شام است.
ابن طاووس (متوفای ۶۶۴ ق) در کتاب اقبال الاعمال، پس از نقل روایت شیخ طوسی مبنی بر حرکت اسیران از شام به سوی مدینه، به نقل دیگری نیز اشاره میکند که بر اساس آن، کاروان اهلبیت (ع) پیش از ورود به مدینه، به کربلا رفته و در روز اربعین مرقد امام حسین علیه السلام را زیارت کرده است.
با این حال، ابن طاووس پس از نقل این روایت تصریح میکند که تحقق چنین سفری از نظر زمانی و عقلی بسیار دشوار به نظر میرسد.
همین روایت، بعدها به یکی از مهمترین مباحث مورد اختلاف میان پژوهشگران شیعه تبدیل شد.
دیدگاههای متفاوت درباره حضور اهلبیت (ع) در کربلا
شیخ عباس قمی نیز در کتاب منتهی الآمال، ضمن شرح تفصیلی مسیر حرکت کاروان اسرا از کربلا به کوفه و سپس شام، روایت ابن طاووس را نقل میکند، اما در نهایت این دیدگاه را میپذیرد که اهلبیت (ع) پس از خروج از شام مستقیماً راهی مدینه شدند و با توجه به شرایط دشوار آن دوران، بازگشت آنان به کربلا در همان اربعین بعید به نظر میرسد.
در مقابل، گروهی از پژوهشگران معاصر، از جمله محمد طباطبایی، با استناد به مجموعهای از روایات تاریخی، تلاش کردهاند ثابت کنند که کاروان اهلبیت (ع) پس از ترک شام، به کربلا بازگشته و در روز اربعین بر مزار امام حسین علیه السلام حضور یافته است.
با وجود این، برخی دیگر از محققان، از جمله رسول جعفریان، این دیدگاه را مورد نقد قرار داده و معتقدند که شواهد تاریخی موجود برای اثبات این ادعا کافی و قانعکننده نیست.
پیادهروی اربعین؛ نماد هویتسازی و بازتولید هویت شیعی
در دهههای اخیر، اربعین افزون بر جایگاه مذهبی خود، به یکی از مهمترین عرصههای بازتولید هویت اجتماعی و سیاسی شیعیان تبدیل شده است. بسیاری از نویسندگان شیعه نیز بر این باورند که اربعین، تنها یک آیین عبادی نیست، بلکه کارکردی هویتساز دارد و به تقویت انسجام درونی جامعه شیعی کمک میکند.
یکی از مهمترین عوامل این تحول، پیادهروی گسترده میان نجف و کربلا است؛ آیینی که امروز به بزرگترین مراسم مذهبی شیعیان تبدیل شده و علاوه بر بُعد دینی، دارای ابعاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حتی ژئوپلیتیکی نیز هست. بر اساس آمار رسمی عراق، تنها در سال ۲۰۱۵ حدود ۲۶ میلیون زائر در این مراسم حضور داشتند که نشاندهنده ابعاد کمنظیر این اجتماع است.
پیشینه پیادهروی اربعین
در منابع روایی شیعه، درباره فضیلت پیاده رفتن به زیارت امام حسین علیه السلام و دیگر ائمه (ع) احادیث متعددی نقل شده است. این روایات نشان میدهد سنت پیادهروی زیارتی از گذشته در فرهنگ شیعی وجود داشته است؛ با این حال، شکل گسترده و بینالمللی پیادهروی اربعین، پدیدهای متعلق به دوران معاصر به شمار میرود.
برخی پژوهشگران، از جمله «موسی نجفی»، معتقدند اگرچه اصل این سنت سابقه تاریخی دارد، اما ساختار کنونی آن، محصول شرایط جدید جهان اسلام و تلاشی برای ارائه الگویی از تمدن اسلامی در برابر تمدن غرب است.
بر اساس گزارشها، این سنت در قرن نوزدهم میلادی توسط شیخ مرتضی انصاری مورد توجه قرار گرفت، پس از رحلت او مدتی کمرنگ شد و سپس به همت شاگردش محدث نوری دوباره احیا شد. این حرکت در دهههای بعد گسترش یافت و از نیمه دوم قرن بیستم به بعد، به مراسمی فراگیر تبدیل شد.
ممنوعیت در دوران بعث و احیای دوباره
با روی کار آمدن حزب بعث در عراق، پیادهروی اربعین ممنوع شد و شرکتکنندگان با سرکوب شدید مواجه شدند. در سال ۱۹۷۷، حمله نیروهای حکومتی به راهپیمایان، به کشته و زخمی شدن شمار زیادی از زائران انجامید؛ رخدادی که بعدها با عنوان «اربعین خونین» شناخته شد و جایگاه ویژهای در حافظه تاریخی شیعیان یافت.
در آن دوران، شخصیتهایی همچون محمدباقر صدر و محمدباقر حکیم با تأکید بر قداست این حرکت، بر استمرار آن پافشاری کردند.
پس از سقوط حکومت بعث در سال ۲۰۰۳، محدودیتها از میان رفت و پیادهروی اربعین هر سال با شکوه بیشتری برگزار شد و به بزرگترین تجمع مذهبی جهان تبدیل گردید.
ساختار پیادهروی و نقش موکبها
در آستانه اربعین، زائران عراقی از شهرها و روستاهای خود راهی کربلا میشوند و بسیاری از زائران خارجی، بهویژه ایرانیان، مسیر حدود ۸۰ کیلومتری نجف تا کربلا را پیاده طی میکنند.
در این مسیر، بیش از ۱۴۵۰ ستون راهنما نصب شده و هزاران موکب وظیفه پذیرایی، اسکان و خدمترسانی به زائران را بر عهده دارند. افزون بر خدمات رفاهی، در این موکبها برنامههای فرهنگی، سخنرانی، توزیع کتاب و بروشور و فعالیتهای تبلیغی نیز برگزار میشود.
در طول مسیر، مداحیها، اشعار حماسی و مراثی حسینی نیز فضای معنوی ویژهای ایجاد میکند؛ فضایی که به باور نویسنده، نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا و هویت شیعی به نسلهای جوان دارد.
کارکرد اجتماعی پیادهروی
نویسنده معتقد است پیادهروی اربعین، افزون بر یادآوری حادثه عاشورا، نوعی تجربه معنوی و اجتماعی مشترک برای زائران ایجاد میکند. در این مراسم، افراد بدون وابستگی به دولتها و صرفاً با انگیزههای اعتقادی حضور مییابند و با خدمترسانی داوطلبانه، روحیه ایثار، همبستگی و مهماننوازی را به نمایش میگذارند.
از این منظر، پیادهروی اربعین تنها یک مراسم سوگواری نیست، بلکه به بستری برای تقویت سرمایه اجتماعی، گسترش روابط میان ملتها و شکلگیری هویت جمعی در میان شیعیان تبدیل شده است.
اربعین؛ پیام وحدت و همگرایی مسلمانان
نویسنده بر این باور است که پیادهروی اربعین، تنها به شیعیان اختصاص ندارد، بلکه به نمادی از وحدت مسلمانان در برابر سلطهطلبی و استعمار نیز تبدیل شده است. از این منظر، حضور میلیونها زائر از ملیتها و فرهنگهای مختلف، تجلی عملی همبستگی امت اسلامی است.
در اندیشه شیعی، آیه شریفه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا» غالباً با محوریت اهلبیت (ع) تفسیر میشود. نویسنده معتقد است اجتماع زائران در اربعین و کنار گذاشتن تفاوتهای قومی، زبانی و ملی، جلوهای از تحقق این مفهوم قرآنی است.
پیوند اربعین با اندیشه وحدت اسلامی
در ادامه مقاله آمده است این برداشت، یادآور اندیشه وحدتگرایانه حضرت امام خمینی (ره) است؛ اندیشهای که بر همگرایی همه مسلمانان، فارغ از ملیت و قومیت، برای شکلگیری امت واحده اسلامی تأکید داشت.
نویسنده میافزاید پس از امام خمینی (ره)، حضرت آیتالله خامنهای نیز بارها در سخنرانیهای خود، اربعین را نماد وحدت، همدلی و همبستگی امت اسلامی معرفی کرده و آن را نقطه آغاز حرکتهای بزرگ تمدنی در جهان اسلام دانستهاند.
فراتر از یک زیارت
در این مقاله تأکید شده است اربعین صرفاً زیارت مرقد مطهر امام حسین علیه السلام نیست، بلکه نمونهای از ارائه یک الگوی تمدنی اسلامی در برابر تمدن سکولار غرب به شمار میآید؛ الگویی که بر ایمان، معنویت، خدمترسانی، همزیستی و مشارکت مردمی استوار است.
به باور نویسنده، حضور شیعیان، اهل سنت، مسیحیان، ایزدیها، زرتشتیان و پیروان دیگر ادیان در این مراسم، نشان میدهد اربعین ظرفیت آن را دارد که به پدیدهای فرامذهبی و حتی فرادینی تبدیل شود؛ پدیدهای که میتواند زمینهساز گفتوگوی فرهنگی، همگرایی ملتها و تقویت همزیستی میان پیروان ادیان و مذاهب مختلف باشد.
اربعین و بیداری اسلامی
نویسنده همچنین معتقد است اربعین در سالهای اخیر، افزون بر ابعاد فرهنگی و اجتماعی، کارکردی سیاسی نیز یافته است. از نگاه وی، این مراسم پس از تحولات موسوم به «بیداری اسلامی»، بیش از گذشته به نماد مقاومت، عزت، آزادیخواهی و ایستادگی در برابر ظلم تبدیل شده است.
در این چارچوب، مفاهیمی همچون جهاد، شهادت، آزادی، مقاومت و ظلمستیزی که ریشه در نهضت عاشورا دارند، در پیادهروی اربعین بازخوانی میشوند و میلیونها زائر با حضور خود، پیام ایستادگی در برابر سلطه و حمایت از عدالت را به نمایش میگذارند.
به اعتقاد نویسنده، پیادهروی اربعین پلی میان تاریخ عاشورا و مسائل جهان معاصر ایجاد کرده و آن را به یکی از مهمترین نمادهای هویت و مقاومت در جهان اسلام تبدیل ساخته است.
پیادهروی اربعین و اندیشه مهدویت؛ نمادی از آمادگی برای آینده
یکی دیگر از کارکردهای مهم اربعین در اندیشه شیعی معاصر، پیوند آن با باور مهدویت است. در میان شیعیان دوازدهامامی، انتظار ظهور حضرت مهدی (عج) جایگاهی اساسی دارد و برخی نویسندگان شیعه، اربعین را یکی از جلوههای عینی و اجتماعی این باور میدانند.
بر اساس این دیدگاه، اجتماع میلیونها انسان با هدفی مشترک در مسیر زیارت امام حسین علیه السلام، نمونهای از آمادگی جامعه برای تحقق آرمانهای جهانی مهدویت تلقی میشود. در این نگاه، اربعین میتواند زمینه تقویت روحیه همبستگی، ایثار و حرکت جمعی در میان مؤمنان را فراهم کند و بهعنوان تمرینی اجتماعی برای شکلگیری جامعه آرمانی مورد توجه قرار گیرد.
نویسنده تأکید میکند گردهمایی گسترده زائران در اربعین و شکلگیری یک حرکت فراملی حول محور اهلبیت (ع)، از سوی برخی جریانهای فکری شیعه بهعنوان نشانهای از «بیداری اسلامی» و بستری برای آمادهسازی جامعه اسلامی برای ظهور معرفی شده است.
اربعین و مفهوم قدرت نرم
در این زمینه، لازم است اشاره شود که مذاهب و تمامی آیینهای مرتبط با آنها، در کنار عناصر دینی و مذهبی، قابلیت آن را دارند که بهعنوان مؤلفههایی از قدرت نرم، جایگاهی در عرصه سیاسی پیدا کنند.
بر اساس این تحلیل، «قدرت» تنها به ابزارهای نظامی و اقتصادی محدود نمیشود، بلکه فرهنگ، ارزشها، باورها و نمادهای اجتماعی نیز میتوانند در شکلدهی به افکار عمومی و ایجاد نفوذ نقش داشته باشند.
دیدگاه جوزف نای درباره مفهوم قدرت نرم، توضیح میدهد که فرهنگ، رسانه، سبک زندگی، آموزش، هنر و ارزشهای اجتماعی از جمله ابزارهایی هستند که کشورها و جوامع میتوانند از طریق آنها بر دیگران اثر بگذارند.
از این منظر، آیینهای مذهبی و مناسک جمعی نیز میتوانند علاوه بر کارکرد دینی، به عنوان عناصر فرهنگی و اجتماعی در عرصه قدرت نرم مورد استفاده قرار گیرند.
اربعین و جایگاه آن در معادلات منطقهای
عراق به دلیل برخورداری از عتبات عالیات و جمعیت گسترده شیعی، جایگاه ویژهای در جهان تشیع دارد و از گذشته تاکنون از عوامل مهم تأثیرگذار در تحولات منطقهای به شمار میرود.
در این چارچوب، پس از سقوط رژیم بعث و افزایش نقش اجتماعی و سیاسی شیعیان در عراق، مراسم اربعین نیز به یکی از مهمترین عرصههای حضور و کنش اجتماعی شیعیان تبدیل شده است.
برخی نویسندگان ایرانی اربعین را یکی از عناصر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران میدانند؛ زیرا این مراسم موجب افزایش ارتباطات مردمی میان ایران و عراق، گسترش همکاریهای فرهنگی و تقویت پیوندهای اجتماعی میان جوامع شیعی دو کشور شده است. از این رو حمایت گسترده ایران از این مراسم، در تحلیل برخی پژوهشگران، بخشی از تلاش این کشور برای افزایش نفوذ فرهنگی و اجتماعی خود در منطقه تلقی میشود.
پیادهروی اربعین؛ از آیین مذهبی تا پدیدهای با ابعاد جهانی
پیادهروی اربعین در سالهای اخیر از یک آیین صرفاً مذهبی فراتر رفته و به پدیدهای با ابعاد گسترده اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و بینالمللی تبدیل شده است.
این مراسم برای بسیاری از شیعیان تنها یک حرکت زیارتی نیست، بلکه فرصتی برای بازسازی هویت جمعی، تقویت پیوندهای اجتماعی و انتقال ارزشهای مذهبی و فرهنگی به نسلهای آینده به شمار میآید.
در این چارچوب، اربعین به عنوان فضایی برای نمایش همبستگی میان ملتها، تقویت احساس تعلق مذهبی و ایجاد ارتباط میان گروههای مختلف اجتماعی مطرح میشود؛ به گونهای که زائرانی از کشورهای مختلف با وجود تفاوتهای قومی، زبانی و فرهنگی، در مسیری مشترک گرد هم میآیند.
اربعین و دیپلماسی فرهنگی
اربعین همچنین بستری برای شکلگیری ارتباطات فرهنگی میان ملتها فراهم کرده است. حضور زائران از کشورهای مختلف و تعامل آنان در مسیر نجف تا کربلا، زمینه افزایش شناخت متقابل میان جوامع و نزدیکتر شدن فرهنگها را فراهم میکند.
خدمات داوطلبانه مردم عراق، از اسکان و پذیرایی گرفته تا ارائه کمکهای مختلف به زائران، از مهمترین جلوههای اجتماعی این مراسم به شمار میرود. این تجربه جمعی، تصویری از همبستگی، مهماننوازی و مشارکت مردمی ارائه میدهد.
اربعین و بازتعریف هویت در جهان معاصر
در جهان معاصر که انسان با گسترش فردگرایی، تنهایی اجتماعی و بحران هویت مواجه است، نیاز به نمادها و مناسکی که بتوانند احساس تعلق و هدف مشترک ایجاد کنند، بیش از گذشته احساس میشود.
اربعین یکی از مهمترین نمونههای چنین پدیدهای در جهان شیعی است؛ زیرا با درهمآمیختن عناصر دینی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی، توانسته است میلیونها انسان را حول یک هویت مشترک گرد هم آورد.
بر این اساس، پیادهروی اربعین تنها یادآور واقعه عاشورا و شهادت امام حسین علیه السلام نیست، بلکه در دوران معاصر به بستری برای حفظ حافظه تاریخی، تقویت هویت جمعی و بازنمایی جایگاه تشیع در عرصه جهانی تبدیل شده است.
نظر شما